به گزارش روابط عمومی انجمن تولیدکنندگان و فناوران صنعتی ساختمان؛ تمایشگاه «ساختمان فردا» همزمان با بیست‌وششمین نمایشگاه بین‌المللی صنعت ساختمان در سالن ۳۵ برپا شده و در جریان این رویداد، گفت‌وگوهایی با چهره‌های حوزه ساختمان و مسکن برگزار کرد. عبدالرضا گلپایگانی، معاون وزیر راه و شهرسازی و مدیرعامل شرکت بازآفرینی شهری ایران، در گفت‌وگویی با «ساختمان فردا» درباره وضعیت بافت‌های ناکارآمد، سکونتگاه‌های غیررسمی و برنامه‌های نوسازی و ساماندهی این محدوده‌ها توضیح داد.

وی با اشاره به سه حوزه‌ای که در برنامه بازآفرینی مورد توجه قرار دارند، گفت بافت‌های تاریخی، بافت‌های ناکارآمد درون محدوده شهرها و سکونتگاه‌های غیررسمی، سه حوزه اصلی مأموریت در این بخش هستند. به گفته گلپایگانی، در سال ۱۴۰۰ و بر اساس مصوبه شورای عالی شهرسازی و معماری، معیارهای شناسایی بافت‌های ناکارآمد تغییر کرد. پیش از آن، شناسایی بافت فرسوده عمدتاً بر سه معیار کالبدی از جمله ریزدانگی، نفوذناپذیری و ناپایداری انجام می‌شد، اما در معیارهای جدید، مسائل اجتماعی، فرهنگی و دسترسی به خدمات شهری نیز مورد توجه قرار گرفت.

وی گفت تعداد معیارهای شناسایی بافت‌های ناکارآمد از سه معیار به ۲۰ معیار افزایش پیدا کرده و بر اساس این معیارها، محدوده‌های ناکارآمد شهری بار دیگر ارزیابی شده‌اند. گلپایگانی درباره ابعاد این محدوده‌ها گفت سه پهنه مذکور در مجموع حدود ۱۷۰ هزار هکتار وسعت دارند و حدود ۲۰ میلیون نفر در آنها سکونت دارند.

وی توضیح داد که این ارقام بر اساس آمار سال ۱۳۹۵ و با انجام برخی محاسبات به‌روز شده به دست آمده‌اند، چراکه آمار دقیق و جدید برای همه این محدوده‌ها در دسترس نیست و بنابراین ممکن است ارقام فعلی کمتر یا بیشتر از این میزان باشد.

به گفته معاون وزیر راه و شهرسازی، وضعیت سکونتگاه‌های غیررسمی با بافت‌های ناکارآمد درون محدوده شهرها یکسان نیست و هرکدام مسائل و ویژگی‌های متفاوتی دارند. گلپایگانی جمعیت ساکن در سکونتگاه‌های غیررسمی را حدود ۶ میلیون و ۷۰۰ هزار نفر اعلام کرد و گفت بخش قابل توجهی از واحدهای مسکونی این محدوده‌ها ناپایدار هستند.

وی البته تأکید کرد که نمی‌توان درباره همه ساختمان‌های این محدوده‌ها یک حکم واحد صادر کرد و ممکن است ساختمان‌هایی وجود داشته باشند که کیفیت اجرای مناسبی دارند، اما به دلیل نداشتن پروانه یا ناظر مهندس، در چارچوب ساخت‌وساز رسمی قرار نمی‌گیرند.

گلپایگانی درباره علت شکل‌گیری سکونتگاه‌های غیررسمی گفت یکی از دلایل اصلی، عقب ماندن نظام شهرسازی، برنامه‌ریزی شهری و آمایش سرزمین از رشد جمعیت است. وی شهر ساوه را مثال زد و گفت این شهر در چند دهه گذشته با رشد سریع صنایع پیرامونی مواجه شد، اما صنایع فضای سکونتی متناسب با نیاز نیروی کار خود فراهم نکردند. در نتیجه، کارگران برای سکونت در نزدیکی محل کار خود ناچار به ایجاد فضاهای سکونتی خارج از نظام رسمی شدند.

به گفته وی، این روند همچنان می‌تواند بازتولید شود و بخشی از جمعیت در سکونتگاه‌های غیررسمی زندگی کنند. گلپایگانی تأکید کرد که بخشی از اقتصاد و زندگی شهری نیز به این جمعیت وابسته است و بنابراین نحوه مواجهه با سکونتگاه‌های غیررسمی باید تغییر کند.

از حذف تا به‌رسمیت‌شناختن سکونت

معاون وزیر راه و شهرسازی گفت یکی از رویکردهایی که در گذشته نسبت به سکونتگاه‌های غیررسمی وجود داشت، حذف این محدوده‌ها بود؛ در حالی که به گفته او، اگر نظام برنامه‌ریزی نتوانسته باشد فضای سکونت مناسب برای بخشی از شهروندان فراهم کند، این افراد برای تأمین نیاز خود اقدام به ساخت‌وساز کرده‌اند. گلپایگانی تأکید کرد نخستین مسئله در مواجهه با این سکونتگاه‌ها، به رسمیت شناختن حق سکونت است.

وی گفت تأمین مسکن، وظیفه حاکمیت و دولت است و تغییر این نگاه می‌تواند رویکردهای مختلف ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی را نیز تغییر دهد. به گفته گلپایگانی، یکی از مسیرهای مورد توجه، به رسمیت شناختن سکونت و وارد کردن این محدوده‌ها به چرخه رسمی ساخت‌وساز است.

گلپایگانی داشتن سند مالکیت را یکی از ارکان اصلی ورود به ساخت‌وساز رسمی دانست و گفت نخستین گام در این مسیر، حل مسئله مالکیت است. وی از تهیه لایحه‌ای در این زمینه خبر داد و گفت این لایحه در دولت در دو کمیسیون حقوقی و زیربنایی بررسی شده و به مجلس ارجاع شده است.

به گفته وی، هدف این لایحه ایجاد سازوکارهایی برای تعیین تکلیف مالکیت زمین‌هایی است که در سکونتگاه‌های غیررسمی قرار دارند؛ زمین‌هایی که ممکن است متعلق به دولت، نهادها یا اشخاص باشند. گلپایگانی گفت با حل مسئله مالکیت، امکان ورود این محدوده‌ها به چرخه رسمی ساخت‌وساز فراهم می‌شود.

چابهار؛ تجربه‌ای برای ساماندهی

معاون وزیر راه و شهرسازی در ادامه به تجربه چابهار اشاره کرد و گفت در این شهر، با توجه به رشد سریع جمعیت و برنامه‌های توسعه‌ای منطقه مکران، ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی در دستور کار قرار گرفته است. وی گفت ساکنان فعلی این مناطق و فرزندان آنها بخشی از جمعیتی هستند که در آینده شهرهای جنوب ایران را خواهند ساخت و از این رو، آموزش و مهارت‌آموزی این جمعیت نیز اهمیت دارد.

گلپایگانی از اجرای اقداماتی در سیستان و بلوچستان در حوزه تأمین سرانه‌های خدماتی خبر داد و تأکید کرد، این استان در زمینه ساخت مدرسه، فضاهای فرهنگی و ورزشی، بهسازی گذرها و معابر، اقدامات متعددی انجام داده است. وی همچنین به پروژه اسکان مجدد در چابهار اشاره کرد که برای برخی محدوده‌های در معرض خطر اجرا شده است. به گفته او، شرایط جابه‌جایی با ساکنان در میان گذاشته شده و مجموعه جدید دارای مدرسه، فضای ورزشی، مسجد و زیرساخت‌هایی مانند آب و برق است.

گلپایگانی این پروژه را دارای قابلیت الگوبرداری برای برخی مناطق دیگر دانست و گفت در ساماندهی محدوده‌هایی مانند چابهار، مسائل اجتماعی، اقلیمی و اقتصادی باید همزمان مورد توجه قرار گیرند. وی همچنین از پیگیری استفاده از پنل‌های خورشیدی در خانه‌های ساخته‌شده در چابهار خبر داد. وی گفت با توجه به وضعیت اقتصادی ساکنان این محدوده‌ها، استفاده از پنل خورشیدی می‌تواند به کاهش هزینه‌های آنها کمک کند. به گفته او، در این زمینه با بسیج سازندگی برای تأمین پنل‌ها گفت‌وگوهایی انجام شده و در صورت نهایی شدن، امکان استفاده از ظرفیت پشت‌بام خانه‌ها برای تولید برق و فروش آن به شبکه وجود خواهد داشت. او این طرح را در صورت اجرا، یک پروژه پایلوت دانست.

معماری اقلیمی در تبریز

گلپایگانی از یک پروژه دیگر در تبریز نیز خبر داد و گفت با همکاری مجموعه‌های مرتبط، موضوع معماری سازگار با اقلیم این شهر در حال بررسی است. به گفته وی، در این پروژه موضوعاتی مانند مدیریت اتلاف انرژی و استفاده از ظرفیت‌های معماری برای بهینه‌سازی مصرف انرژی مورد توجه قرار گرفته است.

وی همچنین به تجربه استفاده از پنل‌های خورشیدی در مدرسه قدس در منطقه ۱۲ تهران اشاره کرد و گفت تأمین مالی این پروژه توسط سفارت کره و در قالب مسئولیت اجتماعی انجام شده بود و پس از آن، تجربه استفاده از انرژی خورشیدی در چند محل دیگر نیز دنبال شد.

بیش از ۲ میلیون واحد مسکونی ناپایدار

گلپایگانی در بخش دیگری از این گفت‌وگو تصریح کرد: بیش از ۲ میلیون واحد مسکونی به‌شدت ناپایدار در کشور وجود دارد که نیازمند نوسازی و مقاوم‌سازی هستند. به گفته وی، بخش قابل توجهی از این واحدها در سکونتگاه‌های غیررسمی قرار دارند و علاوه بر مسئله ناپایداری، از نظر دسترسی به خدمات شهری و منزلت اجتماعی نیز با مشکلاتی روبه‌رو هستند.

او بر ضرورت توجه به این محدوده‌ها و ادامه برنامه‌های نوسازی، مقاوم‌سازی، تأمین خدمات و ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی تأکید کرد.