انجمن ها؛ خانه مشترک اعضا یا حلقه محدود تصمیم‌گیری؟

انجمن‌های صنفی و حرفه‌ای زمانی معنا پیدا می‌کنند که بتوانند صدای جمعی اعضای خود باشند؛ یعنی جایی که صاحبان کسب‌وکار، متخصصان، تولیدکنندگان و فعالان یک صنعت بتوانند در کنار یکدیگر بنشینند، مسائل مشترک خود را مطرح کنند، درباره آنها گفت‌وگو کنند و برای آینده حرفه و صنعت خود تصمیم بگیرند.

اما یک پرسش جدی وجود دارد:

اگر قرار باشد تصمیم‌های مهم یک انجمن، به جای آنکه محصول خرد جمعی اعضا و ارکان مختلف آن باشد، عمدتاً در جمعی محدود و غیررسمی گرفته شود، تفاوت چنین تشکلی با یک حلقه محدود تصمیم‌گیری چیست؟

این پرسش را نه از سر تقابل، بلکه از منظر دغدغه نسبت به آینده تشکل‌های صنفی مطرح می‌کنم.

موضوعی که به نظر من نیازمند توجه جدی است، پدیده‌ای است که می‌توان آن را «محفلی شدن تصمیم‌گیری» در برخی تشکل‌ها نامید. منظور از این عبارت، الزاماً وجود سوءنیت یا تخلف نیست؛ گاهی این اتفاق به‌سادگی و به‌مرور زمان شکل می‌گیرد. چند نفر بیشتر با یکدیگر در ارتباط هستند، اطلاعات زودتر در اختیار آنها قرار می‌گیرد، جلسات غیررسمی بیشتری دارند و به‌تدریج بسیاری از تصمیم‌ها پیش از آنکه در ساختار رسمی انجمن مطرح شوند، در همان حلقه محدود شکل می‌گیرند.

در چنین شرایطی، ساختار رسمی انجمن ممکن است همچنان وجود داشته باشد، کمیسیون‌ها همچنان فعال باشند و جلسات رسمی نیز برگزار شوند؛ اما مرکز واقعی تصمیم‌سازی به خارج از ساختار رسمی منتقل می‌شود.

این اتفاق، اگرچه ممکن است در کوتاه‌مدت سرعت تصمیم‌گیری را افزایش دهد، در بلندمدت هزینه سنگینی برای یک تشکل ایجاد می‌کند.

انجمن با هیئت‌مدیره یکی نیست

یکی از مهم‌ترین نکاتی که در حکمرانی تشکلی باید مورد توجه قرار گیرد این است که انجمن با هیئت‌مدیره یکی نیست.

هیئت‌مدیره، منتخب اعضای انجمن است و وظیفه دارد در چارچوب اساسنامه و منافع جمعی اعضا، انجمن را هدایت کند. اما انجمن مجموعه‌ای بزرگ‌تر از هیئت‌مدیره است؛ مجموعه‌ای متشکل از اعضا، کمیسیون‌ها، دبیرخانه، کارشناسان و سایر ارکان و ظرفیت‌های تخصصی آن.

اگر قرار باشد همه موضوعات مهم صرفاً در میان چند نفر از اعضای هیئت‌مدیره بررسی و نهایی شود، آنگاه سایر ارکان انجمن عملاً از «نقش تصمیم‌سازی» به «نقش تشریفاتی» تنزل پیدا می‌کنند.

کمیسیون‌ها نیز در چنین شرایطی به جای آنکه مغزهای تخصصی انجمن باشند، تبدیل به ساختارهایی می‌شوند که صرفاً نام و عنوان دارند.

این مسئله خصوصاً در حوزه‌هایی مانند اقتصاد و تأمین مالی اهمیت بیشتری دارد. تصمیم‌های اقتصادی انجمن، برنامه‌های درآمدی، مدل‌های تأمین مالی، همکاری‌های اقتصادی، سرمایه‌گذاری‌ها و سایر موضوعات مرتبط، نیازمند تخصص، بررسی، تحلیل و گفت‌وگو هستند.

کمیسیون تخصصی زمانی معنا دارد که تخصص آن در فرآیند تصمیم‌سازی به کار گرفته شود

مشارکت واقعی، فراتر از دعوت به جلسه است

گاهی تصور می‌کنیم مشارکت اعضا یعنی آنها را به جلسه‌ای دعوت کنیم یا در یک رویداد در کنار هم قرار دهیم.

اما مشارکت واقعی چیز دیگری است.

مشارکت یعنی اعضا بدانند انجمن در حال انجام چه کاری است؛ بدانند چه تصمیم‌هایی در حال بررسی است؛ فرصت ارائه دیدگاه داشته باشند؛ بتوانند پیشنهاد بدهند؛ با استدلال مخالف باشند؛ و مهم‌تر از همه، احساس کنند حضورشان در انجمن اثر واقعی دارد.

اگر عضو یک کمیسیون تخصصی فقط زمانی مورد توجه قرار بگیرد که انجمن به تخصص یا نام او نیاز دارد، اما در زمان تصمیم‌گیری واقعی نقشی نداشته باشد، به‌تدریج انگیزه مشارکت از بین می‌رود.

در چنین فضایی، افراد توانمند ترجیح می‌دهند کنار بایستند و به جای مشارکت، صرفاً نظاره‌گر باشند.

و این دقیقاً نقطه‌ای است که یک انجمن شروع به از دست دادن سرمایه اجتماعی خود می‌کند.

مشکل فقط افراد نیستند؛ فرآیندها مهم‌ترند

نباید تمام این مسائل را به عملکرد افراد نسبت داد.

حتی اگر افراد حاضر در یک هیئت‌مدیره کاملاً دلسوز، متخصص و خیرخواه باشند، نبود فرآیندهای شفاف می‌تواند به شکل‌گیری تصمیم‌گیری‌های محدود منجر شود.

مسئله اصلی بنابراین این نیست که «چه کسی تصمیم می‌گیرد؟»

مسئله مهم‌تر این است:

تصمیم چگونه گرفته می‌شود؟

آیا موضوع قبل از تصمیم‌گیری در اختیار افراد و ارکان تخصصی مرتبط قرار می‌گیرد؟

آیا نظر کمیسیون تخصصی اخذ می‌شود؟

آیا گزینه‌های مختلف بررسی می‌شوند؟

آیا مخالفان و موافقان امکان اظهار نظر دارند؟

آیا دلایل تصمیم‌های مهم برای اعضا قابل توضیح است؟

و آیا مشخص است که مسئولیت هر تصمیم بر عهده چه رکن یا شخصی است؟

اینها پرسش‌هایی است که یک تشکل حرفه‌ای باید بتواند برای آنها پاسخ روشن داشته باشد.

از «مدیریت فردمحور» به «حکمرانی مشارکتی»

نسل جدید تشکل‌های صنفی نمی‌تواند با مدل‌های سنتی و فردمحور اداره شود.

صنعت ساختمان امروز با موضوعاتی مانند فناوری‌های نوین، صنعتی‌سازی، تأمین مالی، سرمایه‌گذاری، زنجیره تأمین، صادرات خدمات فنی و مهندسی، انرژی، بهره‌وری و ده‌ها موضوع پیچیده دیگر مواجه است.

برای مواجهه با چنین مسائلی، هیچ فرد یا گروه کوچکی نمی‌تواند به تنهایی صاحب همه پاسخ‌ها باشد.

انجمن باید بتواند از خرد جمعی استفاده کند.

این یعنی حرکت از «مدیریت فردمحور» به سمت «حکمرانی مشارکتی».

در حکمرانی مشارکتی، رئیس یا هیئت‌مدیره همچنان نقش مهم خود را دارند؛ اما تصمیم‌سازی به شکل شبکه‌ای انجام می‌شود. کمیسیون‌ها تخصص می‌آورند، اعضا تجربه و نیاز واقعی بازار را منتقل می‌کنند، دبیرخانه فرآیندها را مدیریت می‌کند و هیئت‌مدیره در نهایت در چارچوب اختیارات خود تصمیم می‌گیرد.

در چنین مدلی، اختلاف نظر نه یک تهدید، بلکه یک فرصت است.

انجمن قوی انجمنی نیست که همه در آن یک نظر داشته باشند؛ انجمن قوی انجمنی است که بتواند از میان نظرهای متفاوت، به تصمیم بهتر برسد.

حتی یک اتفاق ساده می‌تواند نشانه یک مسئله بزرگ‌تر باشد

گاهی یک اتفاق کوچک، توجه ما را به یک مسئله بزرگ‌تر جلب می‌کند.

مسئله این است که در یک تشکل حرفه‌ای، مشارکت باید قاعده باشد، نه امتیاز.

انجمن متعلق به همه اعضاست

انجمن زمانی می‌تواند از صنعت و اعضای خود مطالبه‌گری کند که خودش نیز در درون، نمونه‌ای از همان حکمرانی مطلوب باشد.

اگر از دولت شفافیت می‌خواهیم، خودمان باید شفاف باشیم.

اگر از دستگاه‌های اجرایی مشارکت ذی‌نفعان را مطالبه می‌کنیم، باید در داخل انجمن نیز مشارکت را جدی بگیریم.

اگر از بنگاه‌ها کار تیمی و همکاری شبکه‌ای می‌خواهیم، خود انجمن باید بتواند کار تیمی واقعی انجام دهد.

و اگر از فعالان صنعت می‌خواهیم از منافع فردی عبور کنند و به منافع جمعی بیندیشند، ساختار انجمن نیز باید همین فرهنگ را نمایندگی کند.

انجمن متعلق به یک رئیس، چند عضو هیئت‌مدیره یا یک گروه خاص نیست؛ انجمن متعلق به اعضای آن است.

هیئت‌مدیره می‌آید و می‌رود.

رؤسای کمیسیون‌ها تغییر می‌کنند.

افراد مسئولیت‌های خود را واگذار می‌کنند.

اما نهاد انجمن باید باقی بماند.

بنابراین مهم‌تر از اینکه امروز چه کسی تصمیم می‌گیرد، این است که چه ساختاری برای فردای انجمن باقی می‌گذاریم.

چند پیشنهاد برای یک انجمن مشارکت‌محور

به نظر من می‌توان با چند اقدام نسبتاً ساده، مسیر را اصلاح کرد:

اول؛ تعریف روشن نقش کمیسیون‌ها.

کمیسیون‌ها باید در حوزه تخصصی خود نقش واقعی در بررسی و تصمیم‌سازی داشته باشند و صرفاً به عنوان ساختارهای تشریفاتی تلقی نشوند.

دوم؛ ایجاد فرآیند مشخص برای تصمیم‌های مهم.

تصمیم‌های اقتصادی، مالی، راهبردی و تخصصی باید از یک فرآیند مشخص عبور کنند و نظر ارکان مرتبط در آن اخذ شود.

سوم؛ شفافیت بیشتر در جریان اطلاعات.

اطلاعات نباید سرمایه یک حلقه محدود باشد. دسترسی مناسب ارکان ذی‌ربط به اطلاعات، شرط تصمیم‌گیری حرفه‌ای است.

چهارم؛ تقویت جلسات مشترک کمیسیون‌ها و هیئت‌مدیره.

بسیاری از مسائل انجمن ماهیت بین‌بخشی دارند و نمی‌توان آنها را در یک اتاق محدود حل کرد.

پنجم؛ ثبت و مستندسازی تصمیم‌ها.

تصمیم‌های مهم باید دارای صورت‌مسئله، پیشنهاد، دلایل تصمیم و مسئول اجرای مشخص باشند.

ششم؛ ایجاد فضای امن برای نقد.

عضوی که نظر متفاوتی دارد نباید احساس کند با بیان نظرش از دایره تصمیم‌گیری خارج خواهد شد.

و در نهایت، شاید مهم‌ترین اصل این باشد:

هیچ فرد یا گروهی نباید خود را مالک انجمن بداند.

همه ما، در بهترین حالت، برای مدتی امانت‌دار یک نهاد صنفی هستیم.

سخن پایانی

در نهایت معتقدم بسیاری از افرادی که در تشکل‌های صنفی مسئولیت می‌پذیرند، با نیت خدمت و کمک به صنعت وارد می‌شوند.

اما ساختارهای خوب نیز اگر به‌مرور زمان در برابر نقد، اصلاح و مشارکت مقاومت کنند، ممکن است به ساختارهایی بسته تبدیل شوند.

به همین دلیل باید شجاعت داشته باشیم و از خودمان بپرسیم:

آیا انجمنی که امروز اداره می‌کنیم، واقعاً همان انجمنی است که اعضایش در آن خود را صاحب‌خانه می‌دانند؟

اگر پاسخ مثبت است، باید بتوانیم این مشارکت را در فرآیندها، تصمیم‌ها و رفتارهای روزمره نیز نشان دهیم.

و اگر پاسخ منفی است، بهترین زمان برای اصلاح، همین امروز است.

انجمن صنفی موفق، انجمنی نیست که چند نفر در آن بیشتر کار کنند؛

انجمن موفق، انجمنی است که افراد بیشتری بتوانند در آن نقش‌آفرینی کنند.

قدرت واقعی یک تشکل در تعداد اعضای هیئت‌مدیره‌اش نیست؛

در میزان اعتمادی است که میان همه اعضای آن شکل گرفته است.

و شاید وقت آن رسیده باشد که از خود بپرسیم:

آیا می‌خواهیم انجمن داشته باشیم، یا فقط هیئت‌مدیره؟

این دو، اگرچه در ظاهر به هم نزدیک‌اند، اما در مفهوم و نتیجه، تفاوتی بسیار بزرگ دارند.

علی وفایی-مسئول کمیسیون اقتصادی و تامین مالی