ناترازی انرژی فقط به نیروگاه و شبکه برق مربوط نمی‌شود؛ بخش مهمی از آن از خود ساختمان شروع می‌شود؛ از طراحی و مصالح تا تجهیزات و نحوه بهره‌برداری. آرش نجفی، رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران در گفت‌وگو با استودیو «ساختمان فردا و انرژی» در بیست‌وششمین نمایشگاه بین‌المللی صنعت ساختمان، تأکید کرد که عبور از وضعیت فعلی انرژی، به تغییر شیوه ارزش‌گذاری ساختمان‌ها نیاز دارد؛ به‌گونه‌ای که بهره‌وری انرژی، کربن و کیفیت ساخت به بخشی از ارزش اقتصادی بنا تبدیل شود.

به گزارش روابط عمومی انجمن تولیدکنندگان و فناوران صنعتی ساختمان؛ نجفی در این گفت‌وگو با اشاره به نقش هم‌زمان طراحی، ساخت و بهره‌برداری در مصرف انرژی ساختمان گفت: بهره‌بردار باید ضوابط مصرف را رعایت کند، اما برای داشتن یک ساختمان بهره‌ور، نمی‌توان همه مسئولیت را به مرحله بهره‌برداری منتقل کرد. هم رفتار مصرف‌کننده مهم است، هم شیوه بهره‌برداری و هم فرآیندی که ساختمان با آن ساخته شده است.

به گفته نجفی، توجه به انرژی در معماری ایران سابقه‌ای طولانی دارد و شیوه ساخت بناها با هدف استفاده بهتر از انرژی شکل می‌گرفت. استفاده از کاهگل، دیوارهای ضخیم آجری، مصالح متناسب با اقلیم و روش‌های مختلف تهویه و گرمایش، نشان می‌دهد که معماری گذشته ایران به موضوع انرژی توجه جدی داشته است. وی ادامه داد: با ورود فناوری‌ها و مصالح جدید، موضوع توازن میان معماری، مصالح، فناوری و سود و انتفاع دچار اختلاط شده است. امروز با وجود اینکه مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان حدود ۲۰ سال پیش تدوین و ارائه شده، میزان رعایت و اثرگذاری آن همچنان رضایت‌بخش نیست.

نجفی درباره دلایل این وضعیت گفت: گروهی ارزان بودن انرژی را عامل بی‌توجهی می‌دانند، گروهی ضعف نظام مهندسی و نظارت را مطرح می‌کنند و عده‌ای نیز بی‌تفاوتی نسبت به موضوع و تمرکز بر سود را دلیل اصلی می‌دانند. اکنون هم‌زمان با افزایش قیمت انرژی و بازنگری مقررات ملی ساختمان، فرصتی برای اصلاح این روند وجود دارد و مبحث ۱۹ نیز بازنگری شود.

ارزش انرژی باید وارد قیمت ساختمان شود

نجفی مهم‌ترین تغییر مورد نیاز را در شیوه ارزش‌گذاری ساختمان دانست و گفت: تجربه دنیا نشان می‌دهد ساختمان‌هایی که برچسب، ستاره یا گرید انرژی بهتری دارند، باید ارزش اقتصادی بیشتری پیدا کنند. وی با انتقاد از روند شکل‌گیری برچسب انرژی ساختمان در ایران گفت: برچسب انرژی ساختمان به شکلی تعریف شد که بیش از اندازه سختگیرانه بود و نتیجه این شد که برخلاف لوازم خانگی، نتوانست جایگاه خود را در جامعه پیدا کند. اگر جامعه هنگام خرید ساختمان علاوه بر متراژ، موقعیت، کیفیت، تجهیزات و امکانات رفاهی، به امتیاز انرژی آن نیز توجه کند و حاضر باشد برای ساختمانی که عملکرد انرژی بهتری دارد پول بیشتری بپردازد، سازنده نیز انگیزه اقتصادی لازم برای حرکت به سمت ساختمان بهره‌ور را پیدا خواهد کرد.

نجفی برای توضیح این موضوع به صنعت خودرو اشاره کرد و گفت: خودروهای مختلف با قیمت‌های متفاوت عرضه می‌شوند و بخشی از این اختلاف قیمت به کیفیت، کارآمدی و میزان مصرف سوخت آنها مربوط است. اگر قرار باشد چنین منطقی در ساختمان نیز شکل بگیرد، باید روش مشخصی برای اندازه‌گیری و ارزش‌گذاری عملکرد انرژی وجود داشته باشد. وی تأکید کرد که بدون ایجاد چنین سازوکاری، مبحث ۱۹ نمی‌تواند به هدف واقعی خود برسد. علاوه بر تقویت اندازه‌گیری و بازرسی، باید ارزش ساختمان‌های بهره‌ور برای جامعه تبیین شود.

از پوسته ساختمان تا ردپای کربن

نجفی در ادامه، بحث بهره‌وری انرژی را فراتر از مرحله بهره‌برداری دانست و گفت که انرژی در خود فرآیند تولید مصالح و اجزای ساختمان نیز مصرف می‌شود. تولید پنجره، مصالح پوسته و دیگر اجزای ساختمان نیز انرژی مصرف می‌کند و به همین دلیل باید «ردپای کربن» و ممیزی کربن را در زنجیره ساخت‌وساز جدی گرفت. وی گفت: امروز ردپای کربن در صنایع مختلف در حال اندازه‌گیری و پیگیری است و برای آن گواهی صادر می‌شود. یکی از مسیرهای افزایش ارزش ساختمان، پیوند دادن فرآیند تولید ساختمان، میزان انرژی مصرف‌شده در تولید مصالح و عملکرد ساختمان در دوران بهره‌برداری با موضوع کربن است.

نجفی ارزش اقتصادی این موضوع را نیز مورد توجه قرار داد و گفت قیمت گواهی کربن در بازارهای مختلف متفاوت است و از حدود ۶ تا ۷ دلار در برخی بازارهای منطقه‌ای تا حدود ۶۰ دلار در بازار اروپا معامله می‌شود. بنابراین، اگر صرفه‌جویی انرژی به‌صورت ساختارمند با گواهی یا اعتبار کربن پیوند بخورد، سازنده و دیگر عوامل ساخت‌وساز دیگر فقط به قیمت پایین انرژی نگاه نمی‌کنند، بلکه به منافع اقتصادی ناشی از کاهش مصرف و کاهش انتشار کربن نیز توجه خواهند کرد.

به اعتقاد وی، تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که صرفاً با نظارت نمی‌توان به نتیجه رسید. ممکن است ناظر اجرای یک پنجره یا پوسته مشخص را تأیید کند، اما ساختمان در عمل همچنان ناکارآمد باشد. بنابراین باید منافع اقتصادی را با اهداف بهره‌وری انرژی پیوند داد؛ به‌گونه‌ای که سازنده، ناظر و سایر عوامل پروژه از بهبود عملکرد انرژی و دریافت گواهی کربن منتفع شوند. نجفی با تأکید بر «ارزش انرژی» تشریح کرد: راه خروج ساختار انرژی کشور از وضعیت فعلی، تعریف شیوه‌هایی برای افزایش ارزش انرژی است. بازار کربن می‌تواند بخشی از این انگیزه اقتصادی را ایجاد کند.

«ستاره انرژی» به جای برچسب ساختمان

نجفی در ادامه به تجربه «انجمن بهینه‌سازی مصرف انرژی ایران» در زمینه برچسب‌گذاری ساختمان اشاره کرد و گفت این انجمن در سال ۱۳۹۲، بر اساس یکی از استانداردهای جهانی، نظام «ستاره انرژی» را برای ساختمان تعریف کرد. این نظام، روش اندازه‌گیری مشخص داشت، اما سازمان استاندارد از انجمن خواست فعالیت در این زمینه را متوقف کند تا خود سازمان برچسب انرژی را تعریف کند.

وی افزود: از سال ۱۳۹۲ تاکنون اتفاق مؤثری در حوزه برچسب انرژی ساختمان رخ نداده است. دولت و نهادهای مختلف باید برای جا انداختن یک نظام معتبر ارزش‌گذاری انرژی همراهی کنند؛ زیرا انجمن‌ها به تنهایی امکان توسعه آن را ندارند.

نجفی توضیح داد که «ستاره انرژی» می‌تواند به‌عنوان یک پلاک ارزش‌گذاری برای مصرف انرژی ساختمان عمل کند. در مدلی که انجمن تعریف کرده، ساختمانی که الزامات مبحث ۱۹ را به‌طور کامل رعایت کرده باشد، دو و نیم ستاره دریافت می‌کند؛ یعنی حداقل امتیاز قابل قبول را به دست می‌آورد. چهار ستاره به ساختمان‌هایی اختصاص پیدا می‌کند که بالاترین سطوح بهینه‌سازی مصرف انرژی را رعایت کرده باشند و ستاره پنجم به ساختمان‌هایی مربوط می‌شود که علاوه بر بهینه‌سازی، به سمت تولید انرژی نیز حرکت کرده‌اند. وی افزود: ساختمان‌هایی که پنل خورشیدی، آبگرمکن خورشیدی، توربین بادی یا سیستم تصفیه و بازچرخانی آب خاکستری دارند، می‌توانند به سمت دریافت ستاره پنجم حرکت کنند.

نجفی معتقد است این مدل از نظر اقتصادی و ارتباط با جامعه، می‌تواند کارآمدتر از ساختار فعلی برچسب انرژی باشد. در ذهن جامعه، گرید B یا بالاتر معمولاً نشانه وضعیت مناسب تلقی می‌شود، در حالی که ممکن است ساختمانی که مبحث ۱۹ را رعایت کرده، در نظام فعلی بهترین حالتش گرید C باشد. چنین وضعیتی برای سازنده جذاب نیست؛ زیرا ممکن است برچسب به جای افزایش ارزش ساختمان، این تصور را ایجاد کند که بنا کیفیت انرژی مطلوبی ندارد.

وی گفت راه‌حل این است که یا تعریف گریدها اصلاح شود و رعایت مبحث ۱۹ به یک امتیاز واقعی در بازار تبدیل شود، یا نظام ستاره انرژی به‌عنوان یک سازوکار مستقل برای ارزش‌گذاری ساختمان پذیرفته شود. به گفته نجفی، تحقق هر دو مسیر نیازمند تعامل و توافق میان همه ذی‌نفعان است.

آزمایش ساختمان آینده پیش از ساخت

نجفی در بخش پایانی گفت‌وگو، استفاده از نرم‌افزارهای شبیه‌سازی و ساخت دیجیتال ساختمان را یکی از مسیرهای مهم آینده دانست و گفت جهان به سمت ساختمان‌هایی با اتلاف انرژی نزدیک به صفر حرکت می‌کند. ایران نیز باید به سمتی برود که پیش از احداث ساختمان، همه نقاط ضعف، جزئیات و ملاحظات انرژی آن در فضای دیجیتال بررسی شود و سپس عملیات ساخت آغاز شود.

تحقق این هدف به فناوری، مصالح و تجهیزات موجود وابسته است، اما باید در افق حدود ۱۰ سال آینده انتظار داشت ساختمان‌ها پیش از اجرا از نظر عملکرد انرژی و جزئیات فنی با دقت بیشتری شبیه‌سازی و ارزیابی شوند. نجفی در عین حال بخشی از مشکلات موجود را ناشی از فاصله میان طراحی و اجرای پروژه دانست. به گفته او، نقشه راه یک ساختمان در مرحله اجرا بارها ممکن است تحت تأثیر نوسان قیمت، کمبود قطعات و نبود برخی تجهیزات در بازار تغییر کند. بسیاری از سازندگان تمایل دارند پروژه‌ای با کیفیت بالاتر احداث کنند، اما فاصله زمانی میان طراحی تا اجرا و تغییر قیمت‌ها و شرایط بازار باعث می‌شود آنچه در مرحله طراحی پیش‌بینی شده، در زمان اجرا به همان شکل محقق نشود.