یادداشت ابراهیم مقیمی

هر سازه ای را نباید روی رودخانه و در حریم آن ساخت

سیلاب، در هر سرزمین یک تجلی دارد. برای مثال رودخانه ای مثل «تایم» لندن یا رود «ولگا» در روسیه، سیلابی شوند تجلی شان متفاوت است با سیلابی که در کارون یا سفیدرود یا دره ای مثل حصارک تهران، رخ می دهد یا قرار است رخ بدهد.

یک علت این تجلی متفاوت، به میزان بارش برمی گردد. یک بخش یه بزرگی حوضه های آبریز برمی گردد. یک بخش دیگر به مورفولوژی زمین (ریخت شناسی/ Morphology) برمی گردد.

در خصوص سیل و سیلاب، پارامترهای متعددی را باید در نظر گرفت. ما باید ببینیم که آیا شدت بارش کم بوده است یا در مدت کمی اتفاق افتاده است یا در مدت زیادی. همچنین باید بررسی کنیم که آیا حوضه آبریز بزرگ بوده است یا این که مورفولوژی متفاوتی داشته است.

بنابراین در بحث دانشی، سیلاب مباحث مفصلی دارد. ما فعلاً آنچه را که در افکار عمومی و نظام مهندسی موجود کشور می بینیم همین است که یک جریان آب ایجاد شده است. در صورتی که سیلاب، صرفاً جریان آب نیست. سیلاب را به عنوان یک جریان مخرب یاد می کنند. در صورتی که سیلاب، یک جریان مخرب نیست.

سیلاب تا بیاید سیلابی شود و ویژگی های تخریبی پیدا کند باید بعضی فاکتورها را داشته باشیم. درّه ای مثل دره حصارک تهران، دره بزرگی نیست و حوضه آن نیز بزرگ نیست. در آنجا مورفولوژی متفاوتی با جاهای دیگر وجود دارد. تجریش هم همین طور و کن نیز همین طور. یعنی مورفولوژی زمین است که پتانسیل سیلابی شدن را تشدید می کند.

اگر در آنجا بارشی اتفاق بیفتد و در مدت و با شدت زیاد، مورفولوژی زمین است که باید اجازه بدهد جریان استقرار پیدا کند و سیلاب خارج شود. برای هر نوع فعالیتی که می خواهیم داشته باشیم باید فکر کنیم مورفولوژی زمین که جریان ساز و سیلاب ساز است و سیلاب های با مدت کم و با بارش های شدید دارد، وقتی می خواهیم در زمین دخل و تصرف انجام بدهیم، چگونه است.

 

*سازه آبی یا سازه توسعه شهری؟

ما در حوزه آب، یک وقت در زمینه سازه های آبی برنامه ریزی کرده و فکر می کنیم. مثل سازه ای که در شوشتر است. آن سازه، یک سازه مدیریت آب است و نه سازه مدیریت سیلاب. یک وقت هم هست که سازه را از منظر رودخانه بررسی می کنیم. برای مثال پل می سازیم یا یک کانال ایجاد می کنیم.

یک وقت هم هست که سازه را در ارتباط با توسعه شهری تغییر یا فرم می دهیم. مثل اقداماتی که در دره حصارک یا دره پارک نهج البلاغه یا در کن انجام شده. همه اینها نمونه هایی مستند است برای این که یاد بگیریم که سازه توسعه شهری، مغایر با سازه های مناسب رودخانه ای و اصلاً متضاد با سازه های مناسب آب است.

در جایی که سازه آبی تعبیه می شود عمدتاً هدف، بهره برداری از آب و مدیریت آب است. در جایی که سازه های رودخانه ای ایجاد می شود برای مدیریت رودخانه است. در جایی که سازه های شهری، ایجاد می شود برای توسعه شهری و استفاده از مسائل شهری است. متاسفانه در چند دهه اخیر، اقدامات نامناسبی انجام شده است. البته ریشه این مسائل از زمان قاجار به این طرف است.

با برنامه ریزی هایی که انجام شد و از زمین استفاده شده و فرصت های استفاده از رودخانه وجود داشته است و در دوره پهلوی هم تشدید شده است، در دوره بعد از انقلاب ادامه پیدا کرده است.

توسعه شهری بدون در نظر گرفتن سازه های مناسب و بدون توجه به این که آیا ما سازه های آبی می خواهیم یا سازهای صرفاً توسعه شهری، سبب این شده وقتی سیل جاری می شود خسارت آفرین باشد. ما باید این دیدگاه را کنار بگذاریم. یعنی سازمان نظام مهندسی ساختمان و انجمن تولیدکنندگان و فن آوران صنعتی ساختمان باید به این دیدگاه ورود کند که سازه های رودخانه ای را در تعامل با سازه های شهری و توسعه شهری، نظم و نسق بدهد. در حال حاضر، وقتی در یک سورخانه سیل جاری می شود، برای مثال سیل پل را می برد. در حالی که پل یک سازه شهری است.

اگر پل، سازه رودخانه ای باشد باید متناسب با پتانسیل رودخانه ساخته شود. ما باید بین نظام مهندسی و استانداردهای مهندسی تفکیک کنیم و مهندسی استفاده از زمین، در ارتباط با توسعه شهری و در ارتباط با سازه های رودخانه ای و در ارتباط با سازه های آبی. در این زمینه باید برخی دستورالعمل ها، استانداردها، مدل ها و محاسبات تهیه شود.

ما اگر این موارد را با همدیگر همسو کنیم می توانیم زمیان تخریب را به عقب بیندازیم یا خسارت را کاهش بدهیم. به جای این که مثلا امسال پل بسازیم و چند سال بعد خراب شود، کاری می کنیم که آن پل ۲۵۰ سال عمر مفید داشته باشد.

ما در اصفهان سازه ای مثل سی و سه پل داریم. سی و سه پل، سازه آبی نیست بلکه سازه ای رودخانه ای است. حدود ۴۰۰ سال از ساخت سی و سه پل گذشته است. هر مقدار که در دوره صفویه خرج ساخت سی و سه پل کرده باشند از آن زمان تا به امروز، استفاده ای به مراتب بیشتر از هزینه ساخت آن داشته است.

ما باید به دنبال این نوع سازه باشیم. این طور نیست که ما بگوییم سازه ای که می خواهیم خراب نشود و پایدار بماند. ما باید نظام استفاده و نظام بهره برداری را طولانی کنیم که هزینه خسارت را کاهش بدهیم.

*رودخانه کشکان

درباره این که گفته شده رودخانه کشکان سیل خیزترین رودخانه استان لرستان است، باید گفت که اگر ما رودخانه را از نظر سیلاب در نظر بگیریم باید سازه رودخانه ای خاص خودش را تعبیه کنیم.

اتفاقاً تفاوت رودخانه های ایران در همین موضوع است. یک رودخانه باید مستقلاً مطالعه شود. نمی شود که مثلا ما با یک دستورالعمل مهندسی، همه رودخانه های ایران را سر و سامان بدهیم.

در وزارت نیرو، حریم ۲۵ متری را مصوب کردند. این مصوبه هم برای رودخانه کشکان در معمولان و پلدختر اجرا شده. وقتی که اجرا شده، نتیجه نیز همین است که می بینیم.

 

*بیان هر رودخانه

هر جایی از رودخانه، یک بیان ویژه دارد. من پلی را روی کارون دیدم که یک خط انتقال سراسری گاز از روی آن عبور کرده است. سازه پل، دقیقاً وسط رود کارون بود. سازه پلی که خط انتقال سراسری از روی آن عبور می کند.

قبل از وقوع سیلاب در فروردین ۱۳۹۸، به آنجا رفته بودم. من ۲۰ اسفند سال گذشته رفتم و آنجا را دیدم. همان روزی که آن سازه ها را دیدم و بخشی از آن هم در حال ساخت و ساز بود، همان وقت گفتم این چه نوع نظام مهندسی است که این طور اجازه داده است و چه نوع محاسبات رودخانه ای و چه نوع سازه هایی را برای این رودخانه مورد نظر داشته است و به خودش اجازه داده است که وسط رودخانه، ستون اصلی پل را بگذارد. چرا که این کار خطرساز است.

بعد از وقوع سیلاب در فروردین ۱۳۹۸ هم از آنجا عکس گرفتم. آن سازه تقریبا تا یک متری زیر سطح آب، غرق آب بود. یعنی اگر دِبی رود کارون، بزرگتر می بود سیل، خط انتقال گاز را با خودش می بُرد و مشکلات زیادی ایجاد می کرد.

*علت یابی خسارات سیل کشکان

خسارات ایجاد شده در پلدختر و معلولان، به خاطر در نظر نگرفتن سازه های مناسب رودخانه ای است. ما باید متناسب با همان رودخانه و در همان منطقه، سازه های مناسب را داشته باشیم. دلیل ندارد که در آنجا تعرض به حریم رودخانه داشته باشیم.

وقتی که به خاطر جریان سیلاب، شستشوی خاک رخ می دهد یک وقت شستشو از سطح است و یک وقت از زیر سطح زمین. خیلی از ساختمان هایی که در سیل امسال تخریب شده و آب آنها را برده است، از زیر سطح و از پایه شسته شده اند. در حقیقت این ساختمان ها فرو ریخته اند و سیل، سازه را برداشته و برده است.

ما به زبان رودخانه توجه نکردیم. ما توجه نکردیم به این که سازه مناسب در رودخانه کشکان بسازیم. به همین دلیل، متاسفانه سیل خسارت ایجاد کرد. همه دستگاه ها از قبیل شهرداری و وزارت نیرو در این قضیه سهیم هستند. این طور نیست که مردم خطا نداشته باشند ولی ما یک سازمان نظام مهندسی ساختمان داریم که باید نظام مهندسی را هدایت کند. اگر مردم، خطایی انجام بدهند به دلیل خطای مسئولان و سازمان نظام مهندسی است.

به نظر من اگر انجمن تولیدکنندگان و فن آوران صنعتی ساختمان ورود کند و چند مورد از این نوع موارد را واکاوی کند می توانیم به راه حل های مناسبی برسیم و بعد از آن فکر کنیم که گرفتار این نوع خسارت ها نشویم.

هزینه ناشی از سیلاب، هزینه کمی نبود. چند درصد از این هزینه را صرف دانشگاه و توسعه نظام مهندسی و نوآوری و فناوری می شود؟ ما باید دنبال این باشیم که از فکرهای جوان و دانشجویان و نخبه ها استفاده کنیم و مسائل و مشکلات را برطرف کنیم.

*****

 

*این یادداشت، یک یادداشت اختصاصی برای سایت انجمن تولیدکنندگان و فن ­آوران صنعتی ساختمان است. این انجمن در راستای اهداف راهبردی این انجمن فعالیت می ­کند و تلاش دارد مطالب و تحلیل ­های به روز و مفید در حوزه صنعتی سازی ساختمان را تهیه و ارائه کند. تقاضای ما این است رسانه هایی که از مطالب و تحلیل ­های اختصاصی این انجمن استفاده کرده و بازنشر می ­دهند، به منبع و مأخذ این مطالب اختصاصی اشاره کنند.

 

*دکترای جغرافیای طبیعی و رئیس انجمن مخاطره شناسی ایران

توسط |2019-06-24T18:03:11+00:0024th ژوئن, 2019|گفت و گو|بدون دیدگاه

دیدگاه خود را بنویسید