گفت و گوی اختصاصی با هادی عبادی، صاحب نظر در مهندسی معماری

فراموش شدن بهار و طبیعت در ساختمان های کنونی/

بازتاب فصل بهار در معماری ایرانی

در معماری ایرانی، چند سبک متفاوت ساخت و ساز وجود داشته است. دو نوع پارسی و پارتی، سبک های معماری ایرانی در دوره باستان و قبل از ظهور اسلام در ایران است و سبک های خراسانی، رازی، آذری و اصفهانی نیز، سبک های معماری ایرانی دوره بعد از ظهور اسلام است.

به اعتقاد صاحب نظران حوزه معماری، در معماری ایرانی حریم های خصوصی و عمومی مورد توجه بوده و در درون یک ساختمان نیز فضاهای درونی تفکیک می شدند. علاوه بر این موضوع، در معماری ایرانی توجه به قابلیت های و جذابیت های فصل خاصی مثل فصل بهار و استفاده از درخت و آب، وجود داشته است.

با این حال در دوره معاصر با کوچک شدن متراژ واحدهای مسکونی، کیفیت زندگی انسان ها در واحدهای مسکونی کاهش پیدا کرده است.

دکتر هادی عبادی، در گفت و گوی اختصاصی با سایت «انجمن تولیدکنندگان و فن آوران صنعتی ساختمان» در همین خصوص توضیح می دهد که حتی در همین ساخت و سازهای جدید و با متراژ کم نیز می توان برخی از مولفه های معماری ایرانی را محقق کرد و موجب شد حضور در واحدهای مسکونی برای ساکنان آنها لذتبخش باشد. عبادی، دکترای مهندسی معماری با گرایش طراحی شهری از دانشگاه تکنولوژی مالزی(UTM) دارد و عضو هیات علمی گروه معماری دانشگاه رازی کرمانشاه است.

*****

 

*کشورهای توسعه یافته با فناوری های جدید و صنعتی سازی توانسته اند عمر مفید ساختمان ها را به ۱۰۰ سال و بیش تر برسانند. از طرف دیگر در کشور ما اگر چه عمر مفید ساختمان های کنونی در حد ۲۵ سال است اما درباره معماری ایرانی و مولفه های آن، صحبت های زیادی مطرح است.

واقعا معماری ایرانی چه عناصری دارد و آیا این عناصر و مولفه ها برای روزگار ما قابل استفاده است؟

-معماری حاصل مجموعه ای از فرآیندها و امکانات مختلف است. از فرایند طراحی گرفته تا مراحل ساخت و ساز. در معماری ایرانی، ما اصولی در طراحی معماری و فرآیند معماری داشته ایم که انسان های قبل از ما و نیاکان ما همیشه به خوبی از آن در قالب معماری بومی یا معماری زمین گرا ،  استفاده کرده اند.

در این نوع معماری، به چند عامل مثل اقلیم، استفاده از مصالح بوم آورد و سنت و فرهنگ توجه شده بود. متاسفانه با شروع دوران مدرنیته و ورود صنعت ساختمان سازی به شکل نوین و مدرن و عدم توجه به مسائل فرهنگی و غیر کالبدی معماری، اتفاقی در کشور رخ داد و هویت معماری ایران را از بین برد.

در اواخر دوره پهلوی اول، سبکی از معماری را داشته ایم. از اواخر آن دوره و بعد از آن تا حدی، ما سبک معماری خاصی نداشتیم و امروز هم، همچنان نداریم. هنوز در ایران نتوانسته ایم رابطه ای بین تکنولوژی و صنعت ساختمان یعنی رابطه ای بین عناصر کالبدی و غیر کالبدی ایجاد کنیم.

اگر این رابطه ایجاد می شد یک بازآفرینی در سبک معماری خودمان به وجود می آوردیم. البته این طور نیست که بگوییم به طور کامل به معماری گذشته برگردیم. آن چیزی را که هویت معماری ما بوده و امروزه آن را از دست داده ایم، می توانیم آن را با بازتعریف و بازطراحی در معماری، نمایش بدهیم.

 

*در معماری ایرانی هاهنگی یا هارمونی بین ساختمان و طبیعت وجود داشته و به ضرورت وجود فضای سبز توجه داشته اند. حتی قسمتی از ساختمان ها به اسم «بهار خواب» وجود داشته است.

در وضع کنونی و با در نظر گرفان موضوع افزایش جمعیت، آیا می شود این مولفه ها را از همان چارچوب معماری ایرانی گرفت و وارد ساخت و سازهای فعلی کرد؟

-بله. در دهه های اخیر، در این زمینه دو تئوری مطرح شده است. یک تئوری، تئوری باغ های عمودی (Vertical Garden) یعنی باغ های عمودی است. به خاطر بلند مرتبه سازی و ساختمان های بلند مرتبه، باغ های عمودی رایج شده و از این طریق می شود به موضوع فضای سبز توجه کرد.

یک مقوله دیگر که جدیدتر از باغ های عمودی است، موضوع کشاورزی شهری

(City Agricuiture) است. امروزه حتی از نمای برخی ساختمان ها استفاده کرده و سبزی می کارند یا حتی از پشت بام ها برای تولید محصولات کشاورزی استفاده می کنند.

در نهایت، ایران یکی از چهار کشوری در دنیا بوده که سبک باغ و سبک فضای سبز داشته است. ژاپن و بریتانیا نیز، صاحب سبک بوده اند. اما متاسفانه امروزه، از آن سیستم چهار باغی ایران و مستطیل شکلی ایرانی در باغ و هندسه خاص ایرانی که در باغ وجود داشته است، چندان خبری نیست.

در مجموع، افزایش جمعیت نمی تواند محدودیت باشد برای این که ما از فضای سبز و باغ در منازل و سکونتگاه ها استفاده کنیم.

 

*الان در ساختمان های ایران آن «بهار خواب» معماری ایرانی وجود ندارد و به نوعی «تراس» و «بالکن» جایگزین آن شده. آیا در وضعیت کنونی، تاکید خاص معماری ایرانی بر بهار خواب یا فضاهای خاصی معماری ایران، قابل تحقق نیست و همین شکل های جدید رواج پیدا خواهد کرد و امروزه هم تا حد زیادی رواج هم پیدا کرده است؟

-در معماری ایرانی یعنی معماری اصیل ایرانی، ایوان را داشته ایم که کارکردی شبیه تراس های امروزی داشته است. اما امروزه در ایران به درستی از بهار خواب استفاده نمی شود.

در ایران تراس یا به نوعی بهار خواب، به فضایی تبدیل شده که شبیه انباری روباز است. در نهایت این طور است که امروزه وسایل اضافی و گونی سیب زمینی را در آنجا می گذارند. اما تعریف بهار خواب و تراس، این نیست.

 

*بهار خواب برای لذت بردن انسان از طبیعت و استفاده از فصل بهار تعبیه می شده.

-بله، همین طور است. اما امروزه تراس هایی که ایجاد می شود عرض و طول در حد یک متر و سه متر دارند و ابعاد معمارانه خوبی رعایت نمی شود. بهار خواب باید حداقل ۶ متر طول داشته باشد تا عملکرد انسانی داشته باشد و بتواند آن فضای مطلوب را القاء کند.

 

*مساحت واحدهای مسکونی در دهه ها و سال های اخیر کاهش پیدا کرده و متوسط مساحت واحدهای مسکونی در حد ۵۰ تا ۷۰ متر مربع است. آیا در ساخت و سازهای کنونی، فرصت مناسبی برای تحقق این نوع مولفه های معماری ایرانی وجود دارد؟

-در اینجا یک مساله فرهنگی دخیل است. دقت داشته باشید که یکی از پاردایم ها و تفاوت های مهم که در جهان سوم و در جهان اول وجود دارد، توجه به کیفیات و کمیّات است. به طور نسبی و حتی می شود گفت مطلق، در کشور ما و کلاً کشورهای جهان سوم، توجه به کمیّت بیش از کیفیت است. لذا کمیّت، خودش را هم در معماری نشان داده است.

به همین دلیل برای این که متراژ بیشتری را بفروشند از فضاهای عمومی کم می کنند و از فضاهایی که کیفی هستند کم می کنند تا به سود برسند.

بنابراین، محدودیت زمین خیلی نمی تواند اثر بگذارد. البته اثر دارد ولی اثر آن زیاد نیست. می شود با متراژ محدود مثل ۷۰ متر مربع یا ۸۰ متر مربع هم، فضاهای کیفی را به وجود بیاوریم. یعنی فضاهایی که انسان از آن لذت ببرد و بتواند به طور کاربردی از آن استفاده کند.

آن نگاه کمّی گرایی در معماری، باعث شده است سیستم به سمتی برود که کیفیت خیلی قابل توجه نباشد.

 

*در معماری ایرانی و معماری سنتی ایران، تاکید زیادی بر استفاده از نور، آب، سبزه و درخت می شده. آیا در حال حاضر و در واحدهای مسکونی و به اصطلاح ویلایی و یک طبقه، امکان تحقق این اهداف وجود دارد یا این که فقط با مجتمع سازی می شود همان اهداف را محقق کرد؟

-خیر. اتفاقاً ما از لحاظ این که بتوانیم اصول معماری که در ایران بوده از جمله نور، آب و فضای سبز را در نظر بگیریم. چه در بلند مرتبه سازی و چه در ساختمان های مسطح و ویلایی، می توانیم به این مولفه ها توجه کنیم.

 

*در واحدهای مسکونی تک واحدی که از نظر مساحت، زمین کمتری دارند آن اهداف معماری گذشته ایران قابل تحقق نیست؟

-حتی در واحدهای ۵۰ متری می توان اهداف معماری گذشته را محقق کرد. اما باید به دو موضوع دقت کرد. یک موضوع این است که کیفیت، مثل گذشته نخواهد بود. چون محدودیت وجود دارد و محدودیت ما، محدودیت مساحت است.

برای مثال، ما نمی توانیم یک باغ را در یک واحد با مساحت ۶۰ متر مربع ایجاد کنیم. این کار، شدنی نیست. اما می شود اصول آن و شمایی یا میناتوری از آن را در آن واحد مسکونی در نظر گرفت.

دومین موضوعی که اثرگذار است سلیقه و ذوق معمار و طراح است که بتواند این اصول را رعایت کند. این موضوع، خیلی مهم است. گاهی اوقات در ۵۰۰ متر مربع هم خانه می سازند اما از این اصول پیروی نکرده و گاهی اوقات هم، به خوبی از این اصول استفاده می کنند.

 

*مولفه هایی وجود داشته که معمار ایرانی در گذشته به آنها توجه می کرده و تلاش می کرده که ساکنین از زیبایی های فصل بهار از جمله با تعبیه کردن بهار خواب ساختمان استفاده کنند. در وضعیت فعلی از چه مولفه های مشخصی از معماری ایرانی می شود استفاده کرد؟

-این موضوع، تابع شرایط است. یعنی شرایطی که آن منطقه و زمین بنا دارد. ما باید ببینیم چه مقدار از فضاها و چه فاکتورهایی را برای آن در نظر بگیریم. برای مثال، در جنوب ایران و به طور مشخص در بوشهر، خیلی نمی توانیم تراس و بهار خواب خوبی را ایجاد کنیم. چون گرمای بیش از حد را در آنجا داریم.

در نتیجه شرایط، اثر می گذارد. ما باید ببینیم شرایط زمین چگونه است و بررسی کنیم آن زمین، اجازه انجام کدامیک از کارها و ویژگی ها را به ما می دهد. در نقطه مقابل، در معماری اردبیل ایوان و تراس های خیلی بزرگ وجود نداشته است. چون اقلیم، متفاوت بوده است.

همین طور به خاطر اذیت کردن آفتاب و نور، باغچه های زیادی را در جنوب ایران نمی توانیم پیدا کنیم. اما باغچه های زیادی را در شمال کشور پیدا می کنیم. چرا که در شمال کشور به خاطر رطوبت این امکان وجود داشته است. به همین دلیل، شرایط محل ساخت یک ساختمان تاثیر دارد که از کدام الگوی ساخت و ساز پیروی کنیم.

*****

سایت انجمن تولیدکنندگان و فن ­آوران صنعتی ساختمان در راستای اهداف راهبردی این انجمن فعالیت می ­کند و تلاش دارد مطالب و تحلیل­ های به روز و مفید در حوزه صنعتی سازی ساختمان را تهیه و ارائه کند. تقاضای ما این است رسانه­ هایی که از مطالب و تحلیل­ های اختصاصی این انجمن استفاده کرده و بازنشر می ­دهند، به منبع و مأخذ این مطالب اشاره کنند.

توسط |2019-05-22T14:51:31+00:0022nd می, 2019|گفت و گو|بدون دیدگاه

دیدگاه خود را بنویسید